19. Yüzyıl Hive Hanlığı Karakalpaklarına Ait Bazı Toprak Belgelerinin Dili

Abstract

19. yüzyılda Hive Hanlığı’nda toprak mülkiyeti büyük ölçüde soyluların ve din adamlarının elinde yoğunlaşmıştır. Bu imtiyazlı sınıflar, bölgenin en verimli tarım arazileri, meraları, su kaynakları ve sulama altyapısı üzerinde belirleyici bir denetime sahip olmuştur. Hanlığın tebaası ise genellikle memleke-i pâdişâhî veya memleke-yi pâdşalık olarak bilinen devlet toprakları üzerinde yerleşik durumda olup bu arazileri daimî kiracı sıfatıyla işletmiştir. Söz konusu tebaayı Özbek, Türkmen, Kazak, Karakalpak gibi topluluklar oluşturmuş ve bunlar belirli yerleşim alanlarını mesken edinmiştir. Bahsi geçen topluluklar, toprak mülkiyeti, kullanım hakkı veya araziyle ilgili tüm hukuki işlemleri hanlık makamlarına bağlı olarak sürdürmüştür. İlgili resmî yazışmalar, dilekçeler ve talepler doğrudan hanlığın merkezî yapısıyla yürütülmüştür. Bu çerçevede toprak mülkiyeti ve hukuki işlemlere dair çok sayıda belge günümüze ulaşmıştır. Bu çalışmada 19. yüzyıl Hive Hanlığı topraklarında ikamet eden Karakalpaklara ait yedi adet toprak belgesi incelenmiştir. Belgeler Çağatay Türkçesiyle kaleme alınmış olup alt makamdan üst makama yazılan beş adet dilekçe, bir adet muhtıra ve bir adet toprak kaydından oluşmaktadır. Adı geçen belgeler, bugüne kadar İvanov, Yuldaşev, Bregel, Andrianov gibi tarihçiler tarafından neşredilmiş ve 19. yüzyıl Hive Hanlığı tarihi, hanlıktaki Türkmen ve Karakalpakların sosyo-kültürel ve ekonomik ilişkileri açısından ele alınmıştır. Çalışmanın amacı belgeleri dil ve üslup özellikleri ve söz varlığı açışından incelemek ve metinleri Türkoloji araştırmalarına kazandırmaktadır. Söz konusu toprak belgeleri, hanlıktaki Karakalpakların sosyo- ekonomik ilişkilerini, yerleşim bölgelerini, sınıfsal yapısını ve toprak mülkiyeti sisteminin işleyişini yansıtmaktadır. Aynı zamanda Karakalpak boyları arasındaki ilişki ve anlaşmazlıklara, toprak sahibi olanların konumuna ve toprak paylarının miktarına dair önemli bilgiler yer almaktadır. Dolayısıyla belgeler söz varlığı açısından da oldukça zengindir ve toprak terimleri, boy adları, coğrafi terimler, kişi adları, ünvanlar olmak üzere çeşitlilik göstermektedir.