Müerric es-Sedûsî ve Kitâbü’l-Emsâl Adlı Eserinin Muhtevası, Yöntemi ve Mesel Literatürüne Katkısı

Abstract

Bu çalışmada Müerric es-Sedûsî (öl. 204/820 veya sonrası) ve mesel alanında kaleme almış olduğu Kitâbü’l-Emsâl’i üzerinde durulmuştur. Bu çerçevede öncelikle Müerric’in hayatı, ilmî ve edebî kişiliğinden söz edilmiş, hocaları ve öğrencilerine değinilmiş ve eserleri hakkında bilgi verilmiştir. Daha sonra Kitâbü’l-Emsâl ele alınmış; muhteva, tasnif ve şerh yöntemi ile mesel literatürüne katkısı incelemeye tabi tutulmuştur. Müerric, hayatının bir bölümünü çölde geçirip bedevi Araplardan Arapçayı öğrendikten sonra Basra’ya gelmiş ve dil ilimleri başta olmak üzere hadis, ensâb ve tarih gibi alanlarda muhtelif hocalardan ders alarak kendisini yetiştirmiştir. Müerric’in Kitâbü’l-Emsâl dışında Kitâbü Hazf min nesebi Kureyş, Kitâbü’l-Envâ’, Ensâbü Şeybân, Cemâhîru’l-kabâ’il, Garîbü’l-Kur’ân, Kitâbü’l-Me?ânî ile Me?âni’l-Kur?ân gibi eserleri kaleme almış olması birçok alanda yetkin olduğunu göstermektedir. Müerric, çeşitli alanlarda eserler kaleme almış bir alim olmakla birlikte daha çok dil ilimlerinde ön plana çıkmıştır. Bu bağlamda ona dilcilerin büyüğü, Arapçada alim ve nahivcilerin önderi gibi vasıflar isnad edilmiştir. Ayrıca kendisinin Halil b. Ahmed’in talebeleri arasında lügati ve şiiri iyi bilen bir yıldız olduğu söylenmiştir. Şiire yönelik bilgisinin yanı sıra şair olduğu ve birçok şiir inşâd ettiği söylenen Müerric’in ne yazık ki günümüze sadece iki beyti ulaşabilmiştir. Bu iki beytin söylendiği alanda en iyi şiir olduğu ifade edilmiştir. Müerric’in Kitâbü’l-Emsâl’i, Mufaddal ed-Dabbî’nin Kitâbü’l-Emsâl’inden sonra mesel alanında yazılan günümüze ulaşabilmiş ikinci kitaptır. Bu kitapta mesellerin yanı sıra Arap kavilleri, garip sözcükler, itbâ? türünden kelimeler, şiirler, hadisler ve bir Kur’ân ayeti bulunmaktadır. Müellifin eserine aldığı garip kelimeleri genellikle şiirden şâhid getirerek açıkladığı görülse de nadir olarak içerisinde yer aldığı meseli de zikretmiştir. Kitabında yer verdiği hadisleri ve itbâ?ları mesel olarak ele aldığı görülürken Kur’ân ayetini ise bir kelimenin anlamına şâhid olarak getirmiştir. Eserinde birçok şiir zikreden müellif, bunları meselleri izah ederken garip kelimelerin şerhi için istişhâd kaynağı olarak veya eserinde zikrettiği mesellerin şiirde geçtiğini göstermek için kullanmıştır. Bunların dışında herhangi bir amaç gözetmeksizin şiire yer verdiği ve bunlara bir açıklama getirmediği de görülmektedir. Öteden beri mesel kitaplarının yazımında, meselleri ele alırken onunla alakalı olaylara ve hikayelere yer vermeye karşılık gelen tarihî yöntem ya da metninde bulunan garip kelimelerin şerh edilmesi, kelime grupları arasındaki nüanslara değinilmesi, dilbilgisi tahlillerine yer verilmesi ve bunlar için istişhâtta bulunulmasını ön gören lügavî yöntem takip edilmiştir. Bu iki yöntemden lügavî olanına başvurularak kaleme alınan Kitâbü’l-Emsâl, mesel literatüründe lügavî metotla yazılmış günümüze ulaşan ilk eser kabul edilmektedir. Eserin bu yöntemle kaleme alınmasında Müerric’in nahivci ve lügatçi kimliğinin etkili olduğu söylenebilir. Kitâbü’l-Emsâl haiz olduğu bu özelliklerden dolayı mesel literatüründe birtakım anlayışların ve geleneklerin oluşmasında öncü rol oynamış bir kitaptır. Nitekim ilgili eser tespit edilebildiği kadarıyla bir meselin ortaya çıktığı zamana ve coğrafyaya göre taksiminin ilk kez yapıldığı, meselleşmiş hadislere ilk defa yer verilen ve itbâ?ların mesel olarak kabul edilme geleneğinin başlatıldığı ilk mesel kitabıdır. Kitâbü’l-Emsâl mesel literatüründe kabul görmüş ve ortaya koyduğu anlayışlar devam ettirilmiştir. Mesel konusunda kitap telif eden Ebû Ubeyd Kâsım b. Sellâm, Mufaddal b. Seleme, İbnü’l-Enbârî, Ebû Hilâl el-Askerî ve Meydânî gibi alimlerin eserlerinde bu kitaptan alıntılarda bulunmaları ve istifade etmeleri buna işaret etmektedir. Buna ek olarak Kitâbü’l-Emsâl’den sözü edilen alimlerin yaptığı alıntılar ve nakiller, eserin günümüzdeki hâli ile mukayese edildiğinde nakillerin bir kısmının elimizdeki eserde bulunmadığı veya eksik surette olduğu neticesine ulaşılmıştır. Bu durum Kitâbü’l-Emsâl’in aslında daha hacimli ve şümullü olup günümüze orijinal haliyle ulaşmadığını gözler önüne sermektedir.

In this study, Muarrij al-Sadusi (d. 204/820 or later) and his Kit?b al-amth?l which he wrote in the field of proverbs, are focused on. In this context, first of all, Muarrij’s life, scientific and literary personality are mentioned, his teachers and students are pointed out, and information about his works is given. Then, Kit?b al-amth?l was discussed; It was examined in terms of its content, classification and commentary method, and its contribution to the proverb literature. After spending part of his life in the desert and learning Arabic from Bedouin Arabs, Muarrij came to Basra and educated himself by taking lessons from various teachers in fields such as hadith, lineage and history, especially linguistics. Also, in addition to Kit?b al-amth?l, he wrote works such as Kit?bu Hazf min nesebi Quraysh, Kit?b al’-Anvâ’, Ansâbu Şaybân, Cemâhîru'l-kabâ'il, Garîbü'l-Qur'ân, Kit?bu al-Ma?ânî and Ma?ânî al-Qur?ân also sheds light on his competence in many fields. Although Muarrij is a scholar who has written works in various fields, he has come to the fore mostly in linguistic sciences. In this context, qualities such as being the greatest of linguists, a scholar in Arabic, and the leader of grammarians have been attributed to him. It was also said that he was a star among Halil ibn Ahmed’s students who knew vocabulary and poetry well. Unfortunately, only two couplets of Muarrij, who is said to have been a poet and the author of many poems in addition to his knowledge of poetry, have survived to the present day. It has been stated that these two couplets are the best poems ever written on the subject on which they were written. Muarrij’s Kit?b al-amth?l is the second book written in the field of proverbs that has survived to the present day. In addition to proverbs, this book contains Arabic words, unfamiliar words, itba? type words, poems, hadiths and a verse from the Quran. Although the author usually explained the unfamiliar words, he included in his work by bringing witnesses from the poem, he rarely mentioned the parable in which it was included. While it is seen that he used the hadiths and itba?s in his book as proverbs, he brought the verse of the Quran as a witness to the meaning of a word. The author mentioned many poems in his work, used poems as a source of istishhad for the explanation of unfamiliar words while explaining proverbs or to show that the proverbs he mentioned in his work were mentioned in poems. Apart from these, it is also seen that he included poems without any purpose and did not provide an explanation for them. For a long time, in the writing of proverbs books, the historical method, which corresponds to including events and stories related to the proverbs, or the lexical method, which envisages commenting on the strange words in the text, touching on the nuances between word groups, including grammatical analysis and making istishhad for them, have been followed. Kit?b al-amth?l, which was written by using the lexical method of these two methods, is accepted as the first work that has survived to the present day written with the lexical method in proverb literature. It can be said that Muarrij’s identity as a grammarian and lexicographer was effective in writing the work with this method. Due to these features, Kit?b al-amth?l is a book that has played a pioneering role in the formation of some understandings and traditions in proverb literature. As a matter of fact, it is the first book of proverbs in which a proverb was classified according to the time and geography in which it appeared, the hadiths that became proverbs were included for the first time, the tradition of accepting itbâ?s as proverbs was started. Kit?b al-amth?l is a work that is accepted in the proverb literature and continues the understandings it puts forward. This is demonstrated by the fact that scholars such as Abu Ubayd al-Qasım, Al-Mufaddal ibn Salama, Abu Bakr ibn Anbari, Abu Hilal al-Askari and Maidani, who wrote books on the subject, quoted and benefited from this book in their works. In addition, when the quotations and transfers made by the mentioned scholars from Kit?b al-amth?l are compared with the current version of the work, it is concluded that some of the transfers are not present in the work we have or are incomplete. This situation reveals that Kit?b al-amth?l was more voluminous and comprehensive and has not survived to the present day in its original form.