ANİMASYON FİLM ANLATISINDA ATAERKİLLİK VE KADIN TEMSİLİ: PARVANA ÜZERİNE BİR TOPLUMSAL CİNSİYET İNCELEMESİ

Abstract

Bireylerin biyolojik cinsiyetlerinden tamamen bağımsız bir düzlemde, toplum tarafından kendilerine atfedilen kültürel roller, beklentiler ve yerleşik davranış kalıplarını ifade eden toplumsal cinsiyet kavramı; sinema başta olmak üzere sanatın pek çok farklı disiplininde sıklıkla karşımıza çıkan ve mevcut toplumsal yapıları daha görünür kılan önemli bir inceleme alanıdır. Bu çalışma, 2017 yılında Nora Twomey tarafından yönetilen ve büyük yankı uyandıran “Parvana” (The Breadwinner) adlı animasyon filmini, toplumsal cinsiyet olgusunun ideolojik işlevleri ve temsil biçimleri bağlamında derinlemesine incelemeyi amaçlamıştır. Araştırma sürecinde, nitel araştırma yöntemlerinin temel taşlarından olan “nitel film analizi” ve “katmanlararasılık (intersectionality)” yaklaşımı titizlikle kullanılmış; bu sayede filmdeki toplumsal cinsiyet inşasının dinsel, siyasal, sınıfsal ve cinsel işlevleri birbiriyle kesişen boyutlarıyla analiz edilmiştir. Çalışmanın temel araştırma problemi ise, animasyon türünün kendine has estetik dilinin ve çizgi gücünün, diğer görsel iletişim unsurları ve kurmaca türler kadar toplumsal sorunları yansıtmakta ne derece yeterli olduğu, sorunsalı üzerine inşa edilmiştir. “Parvana” filminde, kadınların Afganistan’daki katı ataerkil toplumsal yapı içerisinde maruz kaldığı derin yapısal eşitsizlikler, sistematik baskı mekanizmalarının işleyiş şekilleri, oluşan toplumsal baskıların yarattığı kaos ortamı ve bu kuşatılmışlığa karşı geliştirilen bireysel ve kolektif direniş biçimleri ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Filmde, özellikle Taliban rejimi altındaki kadınların kamusal alandan nasıl dışlandığı somut örneklerle ortaya konulmaktadır, aynı şekilde Afgan kadınların eğitim ve çalışma haklarından hangi mekanizmalarla mahrum bırakıldığı, kadın kimliğinin nasıl yok sayıldığı gerçekliğiyle animasyonun sunduğu sembolik, metaforik ve duygusal imkânlar aracılığıyla oldukça açık bir anlatımla aktarılmaktadır. Filmdeki kadın karakterlerin, baskı unsurları sonucu doğan toplumsal cinsiyet eşitsizliğine karşı verdikleri tepkiler, mücadeleler, hayatta kalma stratejileri ve dayanışma pratikleri filmin odak noktasını oluşturmaktadır. Yapılan analizler, filmin toplumsal cinsiyeti biyolojik bir kaderden çok politik bir performans olarak ele aldığını ve Parvana’nın “Bacha Posh” pratiğiyle edilgen konumdan özneleştiğini göstermektedir. Çalışma ayrıca animasyonun sembolik anlatımının, kesişimsel baskıları görünür kılan ve feminist direnişi ifade eden güçlü bir sosyolojik araç olduğunu ortaya koymaktadır.