GÜLME TEORİLERİ BAĞLAMINDA ALİ AGA’NIN FIKRALARI

Abstract

Türk milletinin sözlü kültür ürünleri, Türk’ün tarihî seyre dâhil olduğu günden bugüne varlığını korumuş, kolektif bilincin salt unsurlarını asırlar ve nesiller arasında taşıyan bir köprü işlevi üstlenmiştir. Bu sözlü geleneğin ürünlerinden biri fıkralardır. Fıkralar genel olarak belli tipler ekseninde ortaya çıkmıştır. Söz konusu fıkra tiplerinden biri de farklı bir dünya görüşüne sahip olan ve bunu fıkralarına açıkça yansıtan Tonyalı Ali Aga’dır. Bu çalışmada, Türk fıkralarıyla ilgili yapılan tasnif değerlendirmeleri hakkında kısaca bilgi verildikten sonra mahalli bir fıkra tipi örneği olan, Trabzon’un Tonya ilçesinde yaşamış ve dünyaya burada veda etmiş Ali Uzun’un hayatı tanıtılmıştır. Çalışmada, Ali Uzun’un Türk fıkra tipleri içerisindeki yeri belirtildikten sonra onun çeşitli sözlü kaynaklardan mülakat yöntemiyle derlenen fıkraları üstünlük, uyumsuzluk ve rahatlama gibi gülme teorileri açısından incelenmiştir. Bu sayede, Karadeniz insanının hayata bakışına ve mizahi unsurlarla örülü yaşamına ayna tutan Ali Aga, Türk mahalli fıkra tiplerinden biri olarak fıkralarıyla literatürdeki yerini almış olacaktır.

The oral cultural products of the Turkish nation have preserved their existence from the day the Turks entered history to the present day, serving as a bridge that carries the pure elements of collective consciousness across centuries and generations. One of the products of this oral tradition is jokes. Jokes generally emerged around certain types of characters. One such fable character is Tonyalı Ali Aga, who had a different worldview and clearly reflected this in his fables. This study briefly reviews the classifications of Turkish fables before introducing the life of Ali Uzun, a local fable character who lived and died in the Tonya district of Trabzon. After indicating Ali Uzun’s place among Turkish joke types, this study examines his jokes, compiled from various oral sources through interviews, in terms of laughter theories such as superiority, incongruity, and relief. Thus, Ali Aga, who reflects the Black Sea people’s outlook on life and their humorous existence, will take his place in the literature as one of the Turkish local joke types with his jokes.