DERLEME SÖZLÜĞÜ’NDE İNSANIN FİZİKSEL VE RUHSAL ADLANDIRMALARINI YANSITAN KAVRAM ADLARI ÜZERİNE BİR İNCELEME

Abstract

Derleme ve ağız çalışmaları, başta dil ve folklor olmak üzere birçok alana kaynaklık etmesi bakımından büyük bir öneme sahiptir. Türkiye Türkçesi ağızlarının zengin içerik dünyası incelendiğinde çeşitli anlam alanlarına ait kavramları karşılayan pek çok kullanımın olduğu görülmektedir. Bu durum Türkçenin söz varlığının zenginliğini ve ifade gücünün fazlalığını göstermektedir. Türkçenin zengin söz varlığının kaybolmaması ve gelecek kuşaklara doğru aktarılması için önemli olan sözlükler ve bu sözlükler ile ilgili olarak yapılan çalışmalar büyük önem taşımaktadır. Türkiye Türkçesi ağızlarının kullanıldığı coğrafyalardan büyük zorluklarla yürütülen özverili çalışmaların sonucunda elde edilen dil malzemesinden hareketle oluşturulan Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü Türkçenin önemli sözlüklerinden biri olarak kabul edilmektedir. Sözlüğün zengin söz varlığı muhtevası içinde insanları fiziksel ve ruhsal olarak tanımlayan sözcükler de bulunmaktadır. Bu sözcükler içerik analizi yöntemiyle taranarak tespit edilmiş ve alfabetik olarak listelenmiştir. Derleme Sözlüğü’nde insanları fiziksel ve ruhsal olarak tanımlayan ifadeler incelendiği zaman sözcüklerin bir kısmının insan, bitki, hayvan, sayı, renk, organ, akrabalık, millet, yiyecek-içecek, hastalık, dinî adlar ve araç-gereç adları gibi bazı kavram adları ile oluşturulduğu dikkati çekmektedir. Makalede bu temel başlıklar ekseninde insanları fiziksel ve ruhsal açıdan adlandıran ifadeler oluşum şekillerine göre ele alınarak, bu sözcükler ile insanlardaki fiziksel ve ruhsal özellikler arasında hangi yönlerle nasıl ilgiler kurulduğu örneklendirilmiş ve elde edilen veriler tablo ve grafikler ile yansıtılmıştır. Böylelikle Türkçenin adlandırma gücünün yüksekliğine değinilerek bu alandaki söz varlığının korunması ve gelecek kuşaklara aktarılmasına vurgu yapılacaktır.