KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE VARLIK VE BİRLİK DÜŞÜNCESİNİN YANSIMALARI

Abstract

İnsanlık tarihi kadar eski olan varlık meselesi, düşünürler tarafından sürekli sorgulanmaya tabi tutulmuştur. Semavî dinler, farklı inanışlar ve filozoflar tarafından ortaya konan görüşler, ontolojik olarak varlığın mahiyetini nitelendirmekle beraber mevcudatın yaratıcı karşısındaki konumunu da ele almış, irdelemiştir. Felsefi, dinî ve tasavvufî düşünce çerçevesinde hazırlanan bu çalışmada varlık ve birlik anlayışının klasik Türk şiirindeki yansımaları üzerinde durulmuştur. Muhtelif felsefî akımlar, mistik oluşumlar ve tasavvufun varlığa bakışı ifade edildikten sonra varlığın birliği (vahdet-i vücûd) nazariyesi İbnü'l-Arabî'nin bakış açısıyla ele alınarak varlığın boyutlarının klasik Türk şiirindeki yansımaları üzerinde durulmuştur. Varlık ve birlik kavramlarının üstün "sevgili" imajıyla yansıtıldığı klasik Türk şiirindeki sembol, metafor ve teşbihler geleneksel şerh yöntemiyle izah edilmiştir. Varlık ve birlik kavramlarından hareketle varlığın birliği nazariyesinin klasik Türk şiirine etkilerinin ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Bu çalışma 14-19. yüzyılları kapsayacak şekilde 15 divan ile sınırlandırılmıştır. Bahsi geçen divanlar varlık ve birlik kavramları çerçevesinde taranmıştır. Taranan beyitler arasında konuyla doğrudan alakalı olanlar seçilerek yorumlanmıştır. Bu çalışmayla felsefî ve dinî alanda sürekli tartışılan varlık, birlik kavramları ve tasavvuf kültüründeki varlığın birliği (vahdet-i vücûd) nazariyesinin klasik Türk şiirinde nasıl işlendiği ortaya konulmuştur. İbnü'l-Arabî ve takipçilerinin sistemleştirdiği varlığın birliği öğretisinin klasik Türk şiirinde ne şekilde değerlendirildiğini tespit etme imkânına ulaşılmıştır.

The issue of existence, which is as old as the history of humanity, has been subjected to constant questioning by thinkers. The views put forward by Semavian religions, different beliefs and philosophers have ontologically characterised the nature of existence, as well as the position of the being in front of the creator. This study, prepared within the framework of philosophical, religious and sufism thought, focuses on the reflections of the understanding of existence and unity in classical Turkish poetry. After expressing various philosophical movements, mystical formations and sufism's view of existence, the theory of the unity of existence (wahdat al-wuj?d) is discussed from Ibn al-'Arab?'s perspective and the reflections of the dimensions of existence in classical Turkish poetry are emphasised. Symbols, metaphors and similes in classical Turkish poetry, in which the concepts of existence and unity are reflected with the image of the superior 'beloved/dear', are explained with the traditional commentary method. Based on the concepts of existence and unity, it is aimed to reveal the effects of the theory of the unity of being on classical Turkish poetry. This study is limited to 15 divans covering the 14th-19th centuries. The mentioned divans were scanned within the framework of the concepts of existence and unity. Among the scanned couplets, those directly related to the subject were selected and interpreted. In this study, the concepts of existence and unity, which are constantly discussed in the philosophical and religious fields, and how the theory of the unity of being (wahdat al-wuj?d) in Sufi culture is treated in classical Turkish poetry have been revealed. It has been possible to determine how the doctrine of the unity of being systematised by Ibn al-'Arab? and his followers is evaluated in classical Turkish poetry.