TÜRKİYE TÜRKÇESİ AĞIZLARINDA ÖN SES /y-/ TÜREMESİ

Abstract

Bir ses hadisesi olarak türeme, asıl kelimede olmadığı halde, kelime başında veya içinde türeyen ses olarak tanımlanır. Ses türemelerinin sebepleri çeşitlidir. Ancak genel olarak seslerin birbirleriyle etkileşimi ve söyleyiş kolaylığı ile meydana gelir. Ön ses /y-/ türemesi Türkçede bilinen, çokça örnekleri olan bir ses olayıdır. Daha çok /ı/ ve /i/; nadiren diğer ünlülerin önlerinde türeyen /y-/ ile ilgili örneklere Türkçenin ilk yazılı kaynaklarında rastlanılır: AT *?-, ?d- 'göndermek' > Kök. yıd- ; ETT yid- (Krş. Krh. ?d(DLT); Yak. ?t-); AT *?lppagut ~ ilpagut, Kök. yılpagut 'yiğitler, alpler\" Talat Tekin'in \"Türk Dillerinde Ön Sesde y- Türemesi\" adlı çalışması /y-/ türemesinin Türkçenin daha sonraki tüm tarihî ve çağdaş lehçelerinde de görüldüğünü ortaya koymuştur. Ön ses /y-/ türemesinin Türkiye Türkçesi ağızlarında da örnekleri vardır. Çalışmanın ilk amacı bu örnekleri listeleyebilmektir. Bir ön çalışma ile yiye \"sahip\", yirinti \"çatlak\", yiri \"iri\", yılgın \"serap\", yacanmak/yecanmak \"korkmak, ürkmek, çekinmek\", yu?u \"uyku\", yüvez \"üvez\", yiz \"iz\", yığlamak \"ağlamak\", y?ri \"utanmaz\", yege/yige \"eğe\", yendürmek \"indirmek\", yaldatmak \"aldatmak\" vb. ve yıbrı? (Ar.) \"ibrik\", yırgat (Rum.) ırgat, yesir (Ar.) \"esir\" vb. gibi alıntı kelimelerde ön ses /y-/ türemesi tespit edilebilmiştir. Çalışmanın ikinci amacı ise bu türemelerin sebeplerini bulmaktır. İlk bakışta ön ses /y-/ türemesinin şu üç durumda ortaya çıktığını söylenebilir: 1. Uzun ünlülerin kısalmasıyla 2. Sandhi türemelerle 3. Söz başı zayıf/vurgusuz ünlülerin ses değerlerinin korunmasıyla Çalışma bu ilk tespitlerden hareketle Türkiye Türkçesi ağızlarındaki /y-/ türemesi örneklerini listelemeyi ve türemenin sebeplerini tespit etmeyi amaçlamaktadır