Irani Dillerin Türkçenin Sözdizimi Üzerindeki Etkisi: Doğu Grubu Ağızlarında Yüklem Ardına Atılan Unsurlar

Abstract

Bu çalışma, Doğu Grubu Ağızlarında sıklıkla gözlemlenen devrik tümce yapılarını dil ilişkileri bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Orta Asya'dan Kafkasya ve Anadolu'ya kadar uzanarak Doğu Grubu Ağızlarını da içine alan Aral-İran dilbilim bölgesinde İranî diller ile Türkçenin çeşitli değişkeleri yaklaşık bin yıldır komşu diller olarak yoğun temas içinde bulunmuşlardır. Dil ilişklileri sonucunda bölgedeki İranî diller ile Türkçenin değişkeleri arasında dilin hemen her aşamasında kopyalamalar gerçekleşmiştir. Alanyazında bu dil sahasında yaşayan birçok dil, dil ilişkileri bağlamında incelenmiş olsa da Doğu Grubu Ağızlarının sözdizimsel özellikleri üzerindeki İranî etki üzerine yeterli çalışma olmadığı görülmektedir. İranî etki, Türkiye Türkçesi ağızlarının tamamında farklı derecelerde gözlemlense de en yoğun etkilenen dil sahaları iki dilli nüfusun yoğun olarak bulunduğu Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu Bölgesinin güney sınırlarıdır. Bu nedenle, çalışmada Doğu Grubu Ağızlarında görülen İranî kaynaklı sözcük diziliş özellikleri Diyarbakır, Elâzığ, Tunceli, Van ve Bitlis illerinden yapılan derlemeler temel alınarak incelenmiştir. Çalışmada, Doğu Grubu Ağızlarında yüklem ardına atılan unsurlar; yön ve amaç ifadeli tümleçler, söylem ve algı eylemlerinin dolaysız nesneleri, zarf işlevli yantümceler ve kiplik yapıları olmak üzere dört altbaşlıkta incelenmiştir. Çalışmada adı geçen unsurlarla oluşturulan devrik tümce yapılarının Türkçenin dil tipolojisine aykırı özellikleri vurgulanarak bu kullanımların bögedeki İranî dillerle olan temastan kaynaklandığı iddia edilmiş ve değerlendirmeler ilgili temas dillerinden eşdeğer örneklerle desteklenmiştir.