ELAZIĞ ÇEVRESİNDEKİ KOYUN VE SIĞIRLARIN KAN SERUMU, İDRAR, KEMİK VE DİŞLERDEKİ FLOR DÜZEYLERİNİN ARAŞTIRILMASI

Abstract

Çalışmada, florit madenlerinin bulunduğu Keban yöresinde doğal, tuğla-kiremit fabrikalarının bulunduğu Hicret Mahallesi ve Sivrice ilçesinde de endüstriyel florozisin olup olmadığının araştırılması amaçlanmıştır. Araştırmada, 159 sığır ve 238 koyun olmak üzere toplam 397 hayvan kullanılmıştır. Sığırlar, biri kontrol toplam 4, koyunlar ise biri kontrol toplam 3 gruba ayrılmıştır. Kemik ve diş örnekleri ise, deney (Keban) ve kontrol grubundan oluşmaktadır. Araştırma yörelerinde toplam 40 su örneği alınmış ve örneklerde potansiyometrik yöntemle 0,094 ile 24,0 ppm arasında flor düzeyleri tespit edilmiştir. Tüm hayvanların sistematik klinik muayeneleri yapılmış, ağız ve diş muayenelerinde sığırların 8'inde +1, 2'sinde +2 ve koyunların 43 'ünde +1 düzeyinde diş lezyonu saptanmıştır. Kontrol ve deney grubu sığırların vücut sıcaklığı, kalp frekansı, solunum sayısı ve rumen hareketleri sayılarının normal sınırlar içinde olduğu ve aralarında istatistiksel farklılık bulunmadığı gözlenmiştir. Koyunlarda, kontrol ve deney grupları arasında aynı parametrelerde önemli farklılıklar (p<0,05) saptanmasına karşın, bulunan değerler sağlıklı koyunlardaki verilerle uyumlu bulunmuştur. Hematolojik muayenelerde; Thoma lam ve lameli kullanılarak total lökosit ve eritrosit sayılan belirlenmiş, mikrohematokrit yönteme ile hematokrit ve Sahli metodu ile hemoglobin ölçümü yapılmıştır. Çalışmada, serum, idrar, kemik ve dişteki flor miktarları Selektif Flor İyon Elektrot (Orion 96-09 BN) yardımıyla potansiyometrik olarak ölçülmüş, test kitleri (Teco Inc.) ile kolorimetrik yöntemle serum kalsiyum, inorganik fosfat ve alkalen fosfataz (AP) düzeyleri belirlenmiştir. Hematolojik parametrelerde kontrol ve deney grupları ile deney grupları arasında sığır (p<0,05) ve koyunlarda (p<0,01) istatistiksel olarak önemli farklılık saptanmıştır. Kontrol grubu sığırların ortalama serum flor düzeyleri 0,045±0,002; 1. (Keban), 2. (Hicret Mahallesi) ve 3. (Sivrice) deney gruplarında ise sırasıyla 0,080±0,003; 0,062±0,003 ve 0,043±0,001 ppm olarak bulunmuştur. Birinci deney grubuyla diğer gruplar arasında p<0,01 önem derecesinde fark saptanmıştır. Koyunların ortalama serum flor düzeyleri ise Kontrol, 1. (Keban) ve 2. (Sivrice) deney gruplarında sırasıyla 0,070±0,002; 0,065±0,003 ve 0,047±0,002 ppm'dir. Bütün gruplar arasında istatistiki farklılık gözlenmiştir (p<0,05). Sığırlarda idrar flor konsantrasyonları kontrol grubunda 0,68±0,02, 1. deney grubunda 1,83+0,15, 2. grupta 1,09+0,07 ve 3. grupta 0,57±0,03 ppm ölçülmüştür. Birinci grupla diğer91 gruplar arasında önemli düzeyde istatistiksel fark tespit edilmiştir (p<0,01). Koyunlarda en yüksek idrar flor değeri 1. grupta 0,75+0,01 ppm saptanırken, 2. grupta 0,41+0,02 ve kontrol grubunda da 0,59+0,05 ppm bulunmuştur. Sığırların serum kalsiyum, inorganik fosfat ve AP düzeyleri sırasıyla kontrol grubunda 8,34±0,20 mg/dl; 5,69±0,14 mg/dl ve 20,76±0,08 IU/L, birinci grupta 8,17±0,15 mg/dl; 5,59±0,10 mg/dl ve 21,38+1,25 IU/L, 2. grupta 8,25+0,22 mg/dl; 5,17+0,17 mg/dl ve 19,68±1,48 IU/L ve 3. grupta 8,51±0,19 mg/dl; 5,18±0,16 mg/dl ve 26,30+2,04 IU/L olarak bulunmuştur. Gruplar arasında kalsiyum ve AP düzeylerinde istatistiksel olarak önemli farklılık bulunmasına karşın, inorganik fosfat düzeylerinde önemli (p<0,05) farklar tespit edilmiştir. Koyunların serum kalsiyum, inorganik fosfat ve AP düzeyleri sırasıyla kontrol grubunda 9,65±0,20 mg/dl; 5,93+0,22 mg/dl ve 52,44±4,27 IU/L'dir. Keban ilçesi (l.grup) koyunlarına ait verilerde 10,03±0,09 mg/dl; 6,36±0,08 mg/dl ve 51,36±1,15 IU/L'dir. Sivrice ilçesindekilerde de (2.grup) 9,58+0,17 mg/dl; 6,40±0,19 mg/dl ve 49,57+3,51 IU/L olarak bulunmuştur. Koyunlarda kalsiyum, inorganik fosfat ve AP düzeyleri arasında farklılık saptanmamıştır. Sığırlarda kemik küllerindeki flor konsantrasyonları kontrol grubunda 185,60+18,28- 207,66±34,84 ppm, deney grubunda ise 228,85±24,59-267,71±24,78 ppm arasında bulunmuştur. Diş külü düzeyleri ise kontrol grubunda 203,33±43,34-231,66±36,ll ppm, deney grubunda da 257,14+22,75-307,71+3 l,21ppm olarak saptanmıştır. Koyunların kemik küllerindeki flor düzeyleri kontrol grubunda 240,00±19,16- 285,88128,45 ppm, deney grubunda ise 343,26±46,65-373,31±63,66 ppm'dir. Diş külü düzeyleri kontrol grubunda 230,75±9,01-262,25±17,13 ppm, deney grubunda ise 296,33±47,20-332,33±61, 12 ppm'dir. Sığır ve koyunların kontrol ve deney gruplarından elde edilen kemik ve diş örneklerinin radyografık incelemelerinde dokuların normal yapıda olduğu gözlenmiş, histopatolojik muayenelerinde de anormal bir bulguya rastlanmamıştır. Sonuç olarak, Hicret Mahallesi ve Sivrice ilçesi çevresindeki sığır ve koyunlarda endüstriyel florozis riski bulunmamasına karşın, Keban ilçesi florit sahasının doğal florozis yönünden risk oluşturabileceği kanısına varılmıştır.The aim of this study is to search the present of the possibility of natural and industrial fluorosis in the fluoride mines region of Keban district and around brickwork's in Hicret suburb and Sivrice district. A total number of 397 animals, 159 cattle and 238 sheep were used in this investigation. A total number of 40 water samples were obtained from the study areas were determined to containing amount of 0.094-24.0 ppm fluoride potantiometrically. All animals used in this study were systematically examined during mouths and teeth examination. Dental defects level +1 in eight and level +2 in two cattle and level +1 in forty- three sheep were obtained. Average body temperature, pulse rate, respiration rate and number rumen contraction number in control and experimental groups of cattle were within normal ranges and no differences were found between both groups. Regarding these parameters were correlated with those of the healthy sheep but no differences present. In hematological examinations, total white and red blood cell count with Thoma microslides, packed cell volume with microhaematocrit method, hemoglobin value by Sahli Method was measured with respect these parameters. There were statistical differences between control and experimental groups cattle (p<0.05) and sheep (p<0.01). Fluoride concentrations in blood sera and urines were detected potantiometrically using Selective Fluor Ion Electorate and serum calcium, inorganic phosphate and alkaline phosphatase (AP) activity were measured by calorimetric method using test kits (Teco Inc). Fluoride levels of blood serum were 0.045+0,002 in control group cattle, in the first, 0.080±0.003, in the second, 0.062±0.003 and in the third, 0.043±0.001 ppm experimental groups. The differences between the first experimental group and the others (i.e. 2, 3, and controls) were found to be significant (p<0.01). Serum fluoride values in control group of sheep was 0.070±0,002 whereas in the first 0.065±0.003, and in the second experimental groups values were 0.047+0.002 ppm. Significant differences (p<0.05) were recorded between two groups. Average fluoride concentrations of urine in the first, second experimental and control groups of cattle were 1.83+0.15, 1.09±0.07 and 0.68±0.02 ppm, respectively. Significant differences (p<0.01) were found between the first group and other (i.e. 2, 3, and control) groups. In sheep urine fluoride concentrations were found to be 0.75±0.01 ppm in the first 0.4110.02 ppm, in the second experimental group and 0.59±0.05 ppm in control.93 Serum calcium, inorganic phosphate and AP values in control group cattle were respectively 8.34±0.20 mg/dl, 5.69±0.14 mg/dl, and 20.76+0.08 IU/L. In the first experimental group 8.17±0.15 mg/dl, 5.59+0.10 mg/dl, 21.38±1.25 IU/L and in the second experimental group 8,25+0.22 mg/dl, 5.17±0.17 mg/dl, 19.68+1.48 IU/L and in the third experimental group 8.51+0.19 mg/dl, 5.18±0.16 mg/dl and 26.30±2.04 IU/L. Although no significant differences were found between all groups in terms of calcium and AP, differences (p<0.05) were found in inorganic phosphate. Serum calcium, inorganic phosphate and AP values in control group of sheep were 9.65±0.20 mg/dl, 5.93±0.22 mg/dl, 52.44±4.27 IU/L and in Keban (1. group) were 10.03+0.09 mg/dl, 6.36+0.08 mg/dl, 51.36+1.15 IU/L and in Sivrice (2. group) were 9.58±0.17 mg/dl, 6.40+0.19 mg/dl, 49.57+3.51 IU/L respectively. No significant differences were recorded between all groups regarding calcium and inorganic phosphate levels and AP activity. Averages fluoride concentrations of bone ashes in control group of cattle were recorded between 185.60±1 8.28-207. 66±34.84 ppm and in Keban 228.85±24.59-267.71±24.78 ppm. Teeth ashes in control group of cattle were determined between 203.33+43.34-231.66+36.1 1 ppm and in Keban 257.14±22.75-307.71±31.21 ppm. Averages fluoride cocentrations of bone ashes in control group of sheep were recorded between 240.00+1 9. 16-285.88+28.45 ppm and in Keban 343.26+46.65-373.31+63.66 ppm. Teeth ashes in healthy group of sheep were determined between 230.75+9.01-262.25+17.13 ppm and in Keban 296.33+47.20- 332.33+61.12 ppm. Radiographical and histopathological examinations of all bones and teeth in this study were normal. The result of this study suggests that there is no risk of fluorosis for cattle and sheep in Hicret suburb and Sivrice district. But it may have some potential risk in fluorosis in Keban district.