Olimpik mücadele sporcularında beslenme bilgi düzeyi, kilo düşme yöntemleri ve zihinsel sağlık durumları arasındaki ilişkilerin incelenmesi

Abstract

Bu araştırmanın amacı olimpik mücadele sporlarından boks, güreş, judo ve taekwondo branşlarındaki sporcuların kilo düşme yöntemlerini bu yöntemlerin fizyolojik ve psikolojik etkilerini, sporcuların beslenme bilgi düzeylerini ve zihinsel sağlık durumlarını belirleyerek bu parametreler arasındaki ilişkileri incelemektir. Ayrıca uygulanan yöntemlerin ve belirlenen durum ve etki düzeylerinin, sporcuların branşı, kilo düşmeye başlama zamanı, millilik statüsü ve yarışma kategorisi gibi değişkenler açısından istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık gösterip göstermediğinin belirlenmesi hedeflenmiştir. Araştırmada nicel araştırma yöntemlerinden ilişkisel tarama modeli ve örneklem seçiminde orantısız tabakalı örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Araştırma örneklemi Türkiye'nin yedi coğrafi bölgesinden 18 yaş üzeri boks (n=167), güreş (n=188), judo (n=178) ve taekwondo (n=168) olmak üzere toplam 701 mücadele sporcusundan oluşmuştur. Örneklem gruplarının minimum sayılarını belirlemek amacıyla G*Power (3.1.9.4) programı kullanılmıştır. Verilerin analizi için lisanslı SPSS 27 paket programı kullanılarak, tek yönlü ANOVA, bağımsız örneklem t testi ve ilişki düzeyleri için Pearson ve kanonik korelasyon analizleri uygulanmıştır. Elde edilen verilerde; kilo düşme yöntemlerinden diyet ve sıvı kaybı uygulamalarının tüm branşlarda orta düzeyin üzerinde kullanım sıklığına sahip olduğu boks ve judo branşlarında, güreş ve taekwondoya kıyasla anlamlı derecede daha yaygın kullanıldığı, ergojenik yardım kullanımının ise tüm branşlarda düşük düzeyde olduğu ve boks ve judo branşlarının taekwondoya kıyasla anlamlı derecede daha yaygın kullanıldığı tespit edilmiştir. Fizyolojik ve Psikolojik Etkiler ortalama puanları tüm branşlarda genel olarak orta düzeye yakın olduğu tespit edilmiştir. Beslenme bilgi düzeyi ortalama puanlarının boks ve güreşte kötü, judo ve taekwondoda ise orta seviye alt sınırında olduğu belirlenmiş, güreşçilerin bilgi düzeyinin diğer branşlardan anlamlı derecede daha düşük olduğu tespit edilmiştir (p<0.05). Tüm branşlarda zihinsel sağlık (depresyon, anksiyete, stres) belirtilerinin genel olarak normalin üzerinde hafif düzeyde seyrettiği, ancak güreş sporcularının anksiyete düzeylerinin taekwondoya kıyasla anlamlı derecede daha yüksek (orta düzey) olduğu tespit edilmiştir (p<0.05). Korelasyon bulguları incelendiğinde, sporcuların beslenme bilgi düzeyi arttıkça, kilo düşmeye bağlı fizyolojik ve psikolojik etkilerin, ayrıca depresyon, anksiyete, stres belirtilerinin anlamlı düzeyde azaldığı tespit edilmiştir. Buna karşın, süreçteki fizyolojik ve psikolojik şiddet arttıkça zihinsel sağlık sorunları ile riskli yöntemlerin ergojenik yardım ve sıvı kaybı yöntem kullanımı belirgin şekilde artmaktadır. Yöntemler bağlamında ise diyet uygulamalarının depresyon, anksiyete, stres belirtilerinin negatif yönde, ergojenik yardım ve sıvı kaybının ise pozitif yönde ilişkili olduğu tespit edilmiştir. Kanonik korelasyon analizi, DASS-21 ile kilo düşme yöntem ve etkileri alt boyutları arasında orta düzeyde anlamlı ilişki olduğunu tespit edilmiştir (Rc=0.62). Sonuç olarak mücadele sporcularında kilo düşme amacıyla en sık diyet ve sıvı kaybı yöntemlerinin kullanıldığı, ergojenik yardımın ise nadiren tercih edildiği belirlenmiştir. Sporcuların beslenme bilgi düzeylerinin yetersiz olduğu, zihinsel sağlık (depresyon, anksiyete, stres) göstergelerinin ise genel olarak hafif düzeyde, güreşte anksiyetenin orta düzeyde seyrettiği saptanmıştır. Beslenme bilgisinin artması olumsuz fizyolojik/psikolojik etkileri ve zihinsel sağlık yükünü azaltırken; sıvı kaybı ve ergojenik yardım kullanımının artması bu olumsuzlukları şiddetlendirmektedir. Süreci geniş zamana yayan (3-4 hafta) ve milli statüde olan sporcular süreci daha sağlıklı yönetirken, büyükler kategorisindekilerin yöntemleri daha yoğun kullandığı, son 1 haftada kilo düşen, milli olmayan ve ümitler kategorisindeki sporcuların ise fizyolojik ve zihinsel açılardan en yüksek riski taşıdığı görülmüştür. Bu doğrultuda, kilo düşme uygulamalarının yalnızca performans odaklı değil, bütüncül bir sağlık süreci olarak ele alınması gerekmektedir. Sporcu sağlığı ve sürdürülebilir performans için, beslenme ve kilo düşme sürecine dair eğitimlerin, psikolojik ve sağlık danışmanlıkların kilo düşme sürecine entegre edilmesi büyük önem taşımaktadır.The aim of this study is to examine the relationships between weight loss methods used by athletes in Olympic combat sports, specifically boxing, wrestling, judo, and taekwondo, the physiological and psychological effects of these methods, athletes' levels of nutritional knowledge, and their mental health status. Additionally, it is intended to determine whether the applied methods and the identified conditions and effect levels differ statistically according to variables such as the athletes' sport branch, the time they begin weight loss, national athlete status, and competition category. In the study, a relational survey model, one of the quantitative research methods, was used, along with a disproportionate stratified sampling method for sample selection. The research sample consisted of a total of 701 combat sports athletes over the age of 18 from the seven geographical regions of Türkiye: boxing (n=167), wrestling (n=188), judo (n=178), and taekwondo (n=168). The G*Power (3.1.9.4) program was used to determine the minimum sample sizes of the groups. For data analysis, the licensed SPSS 27 software package was used, and one-way ANOVA, independent samples t-test, and Pearson and canonical correlation analyses were applied to determine relationship levels. The findings revealed that diet and fluid loss methods among weight loss practices were used at a frequency above the moderate level in all branches, and were significantly more common in boxing and judo compared to wrestling and taekwondo. The use of ergogenic aids was found to be low in all branches, but significantly more common in boxing and judo compared to taekwondo. The average scores for physiological and psychological effects were generally close to a moderate level across all branches. The average nutritional knowledge scores were found to be poor in boxing and wrestling, and at the lower limit of moderate in judo and taekwondo; furthermore, wrestlers' knowledge levels were significantly lower than those of other branches (p<0.05). Mental health symptoms (depression, anxiety, stress) in all branches were generally observed at mild levels above normal, while anxiety levels in wrestlers were significantly higher (moderate level) compared to taekwondo athletes (p<0.05). Correlation findings indicated that as athletes nutritional knowledge levels increased, physiological and psychological effects related to weight loss, as well as symptoms of depression, anxiety, and stress, significantly decreased. In contrast, as the severity of physiological and psychological strain in the process increased, mental health problems and the use of risky methods—such as ergogenic aids and fluid loss—also increased markedly. In terms of methods, dietary practices were negatively associated with depression, anxiety, and stress symptoms, whereas ergogenic aids and fluid loss were positively associated with these symptoms. Canonical correlation analysis revealed a moderately significant relationship between DASS-21 scores and the sub-dimensions of weight loss methods and their effects (Rc = 0.62). In conclusion, it was determined that diet and fluid loss methods are the most commonly used approaches for weight loss among combat sports athletes, while ergogenic aids are rarely preferred. Athletes' nutritional knowledge levels were found to be insufficient, and mental health indicators (depression, anxiety, stress) were generally at mild levels, with anxiety at a moderate level in wrestling. While increased nutritional knowledge reduces negative physiological and psychological effects as well as mental health burden, increased use of fluid loss and ergogenic aids exacerbates these negative outcomes. Athletes who spread the process over a longer period (3–4 weeks) and those with national status manage the process more healthily, whereas those in senior categories use methods more intensively. Athletes who lose weight in the final week, are not national athletes, and belong to the U21/23 category were found to carry the highest risk in both physiological and mental aspects. Accordingly, weight loss practices should be addressed not only from a performance perspective but as a holistic health process. For athlete health and sustainable performance, it is of great importance to integrate education on nutrition and weight loss processes, along with psychological and health counseling, into the weight loss process.