‘ALÂEDDÎN SEMERKANDÎ’NİNKIYAS ANLAYIŞI

Abstract

Kıyas, hükmü nass ile belirlenmemiş meselelerin şer‘î hükmünü tespit edebilmek için kendisine başvurulan delillerden bir tanesi olup fıkıh usûlünde önemli bir konuma sahiptir. Tarihi süreçte kıyasın delil oluşunu kabul etmeyen bazı gruplar ve kişiler ortaya çıkmışsa da usûlcülerin çoğunluğu, onu hüccet olarak kabul etmiş ve çeşitli kıyas teorileri geliştirmişlerdir. Bu makalede Semerkant Hanefiliğinin önemli isimlerinden biri olan ‘Alâeddîn Semerkandî’nin kıyas teorisi ele alınmıştır. Bu bağlamda kıyasın tanımından başlamak üzere, kıyasın deliller hiyerarşisindeki yeri, hüccet oluşu ve epistemolojik değeri, kıyasın rüknü ve sahih bir kıyas için gerekli olan şartlar ve kıyasın işlevi, ‘Alâeddîn Semerkandî’nin Mîzânü’l-u?ûl adlı eseri esas alınarak incelenmiştir. Gereken yerlerde, diğer Hanefî usûlcülerin eserlerinden mukayese maksadıyla istifade edilmiştir. Semerkandî’nin kıyas teorisi, merkezinde illetin bulunduğu bir yapıya sahiptir. Bu nedenle illet ile ilgili meselelere detaylı bir şekilde yer verilmiştir. İlleti tespit yollarından nass ve te’sîr ile istidlâl üzerinde durulmuş diğer istidlâl yolları kapsam dışı tutulmuştur. Ayrıca illetin tahsisi, kâsır illetle ta‘lîlin cevâzı ve kıyasın sıhhati için illetin muttarid oluşunun şart olup olmadığı gibi tartışmalı hususlara yeri geldikçe temas edilmiştir. Yapılan inceleme neticesinde Semerkandî’nin kıyas teorisinin bazı hususlarda Hanefîlerin genel yaklaşımından farklı olduğu ve bu durumun kelâm-fıkıh usûlü ilişkisi konusundaki anlayış farklılığından kaynaklandığı sonucuna ulaşılmıştır.