HARPUT (ELAZIĞ) YAKIN KUZEYİ VE DOĞUSUNUN JEOLOJİK ÖZELLİKLERİ

Abstract

Doktora Tezi HARPUT (ELAZI?) YAKIN KUZEYİ ve DO?USUNUN JEOLOJİK ÖZELLİKLERİ Murat İNCEÖZ Fırat Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Jeoloji Mühendisliği Anabflim Dalı 1994, Sayfe: 112 İnceleme alanı, Elazığ ilinin kuzeyinde Haıput bucağı çevresinde, yaklaşık 280 km^lüc bir alan kaplamaktadır. Çalışma alanında yaşlıdan gence doğru Senoniyen yaşlı Yüksekova Karmaşığı, Maestrihtiyen yaşlı Harami Formasyonu, Orta-Ost Eosen yaşlı Kırkgeçit Formasyonu, Üst Miyosen- Alt Pliyosen yaşlı Karabakır Formasyonu ve Pliyo-Kuvatemer yaşlı Palu Formasyonu yûzeylemektedir. Yüksekova Karmaşığı inceleme alanmda granit, granodiyorit, tonalit, diyorit, kuvarsdiyorit gibi derinlik; aplit, mikrodiyorit, diyabaz gibi yan derinlik; bazalt, andezit, bazaKik yastık lav, spilitik bazalt ve dasit gibi yüzey kayaçlarryla temsil edilmektedir. Yüksekova Karmaşığı'nın İç Torid okyanusunun kuzeye doğru Keban Levhası altma doğru dalması sırasında, kısmen okyanusal kısmen de kıtasal kabuk üzerinde oluşmuş ada yayı ürünü olduğu kabul edilmektedir. Yüksekova Karmaşığı'nı uyumsuz olarak örten Harami Formasyonu tabanda kırmızı renkli konglomera ve kurntaşlanndan oluşmakta, üste doğru ise kumlu kireçtaşı ve kireçtaşlanyla devam etmektedir. Harami Formasyonu üzerinde yapılan sedimantolojik ve paleontolojik incelemeler, formasyonun tabanındaki konglomera ve kumtaşlanmn alüviyon yelpazesi (ran delta) çökeSeri; bunların üzerinde yeralan kumfa kireçtaşı ve kirectaşlannm ise sığ denizde çökeîmiş karbonat yığışımları oldnğnrm göstermiştir. Paraotokton konumlu Harami Formasyonu Yüksekova Karmaşığı'nın oluşumunu tamamlamasından sonra, geride kalan oldukça dar ve sığ kalmtı havzalarda çökelmiştir. Yüksekova Karmaşığı ve Harami Formasyonumı uyumsuz olarak örten Kırkgeçit Formasyonu, alttan üste doğru Marik, Seherdağı ve Çömlek üyesi olmak üzere üç üyeye ayrılarak incelenmiştir. Marik üyesi, içerisinde olistolitik kütleler bulunduran konglomera ve masif kumtaşlarmdan oluşmaktadır. Marik üyesi içerisindeki olistolitik kütleler ortama çekimIII kaymaları ile yerleşmemiş; oldukça yüksek enerjili Marik üyesinin havzaya yerleşimi sırasında, paleotopoğrafyayı oluşturan, kendisinden yaşlı kütleleri itmesi ve bünyesine alması sonucunda oluşmuşlardır. Marik üyesi üzerinde yeralan Seherdağı üyesi kıta yamacı, orta yelpaze ve havza düzlüğü ortamlarını karakterize eden konglomera, kumtaşı, mam ardalanmasından oluşmaktadır. Seherdağı üyesi üzerinde yeralan Çömlek üyesi ise, set adası ve lagüner ortamı karakterize eden kumtaşı ve masif kireçtaşlanndan oluşmaktadır. Kendisinden yaşlı birimleri uyumsuz olarak örten Karabakır Formasyonu, inceleme alanında olivinli bazalt, andezit ve konglomeralardan oluşmaktadır. Çalışma alanının en genç birimi, karasal konglomera ve kumtaşlanndan meydana gelen Pliyo-Kuvatemer yaşlı Palu Formasyonu'dur. Alpin dağ oluşum hareketlerinin etkili olduğu bölgede, Laramiyen ve Pireneen orojenik fazlarının izleri saptanmıştır. Çalışma alanındaki kıvrım eksenleri yaklaşık K65°-70°D doğrutaıludur. İnceleme alanmda gerek tabakalı yapılarm genel olarak K-KB'ya eğimli olmaları ve gerekse kıvrımlı yapıların varlığı, Palu ve Baskil antiklinallerinin aslmda büyük bir anüklinoryumun doğu ve batı uç kısımlarını oluşturabileceği fikrini desteklemektedir. İnceleme alanında görülen bindirme fayları Yüksekova Karmaşığı'mn Kırkgeçit Formasyonu üzerine itilmesiyle oluşmuştur. Yaklaşık olarak KD-GB doğraltulu ve KKB'ya eğimli bindirme fayları, Orta-Üst Eosen sonrası tektonik hareketlere bağlı olarak oluşmuştur. Gerek kıvran eksenleri, gerekse bindirme faylarının sahip olduğu doğrultular, bölgenin geç Alpin orojenez döneminde, yaklaşık KKB-GGD doğrultulu basınç gerilmesi etkisinde kaldığını göstermektedir. İnceleme alanından derlenen tektonik verilerden yararlanılarak hazırlanan gül ve kontur diyagramları da bu görüşü desteklemektedir. Bu basınç gerilmesi, Arabistan Levhası'nm kuzeye yönelik bağıl hareketinden kaynaklanmaktadır. Bölgenin jeotektonik evrimini oluşturan olaylar dizisinde, Üst Triyasta oluşmaya başlayan Neotetis okyanusunun güney kolu ve bunun uzantısı olan İç Torid Okyanusu'nun Alt Kretase'den itibaren kapanması, kapanmanın Orta Miyosen'de tamamlanması önemli aşamalardır. İnceleme alanmda Yüksekova Karmaşığı içerisinde ekonomik öneme sahip olmayan cevherleşmeler sözkonusudur. Bunun yaraşıra Harami ve Kırkgeçit formasyonları içerisinde endüstriyel hammadde (yapı taşı ve agrega) olarak kullanılabilecek düzeylerin varlığı telirlenmiştir.