Eskişehir Halk Kültüründe Hayvan Hastalıklarının Tedavisinde Kullanılan Tıbbi Bitkiler

Abstract

Bu çalışma ile Eskişehir halk kültüründe hayvan hastalıklarının tedavisinde kullanılan bitkilere ilişkin bilgilerin tespiti amaçlandı. Bu amaçla Şubat 2024 ile Ağustos 2024 tarihleri arasında Eskişehir merkezinde ve hayvancılığın yoğun olarak yapıldığı yerleşim yerlerinde 95 kaynak kişi ile yüz yüze görüşülerek saha çalışması tamamlandı. Veriler içerik analizi yöntemiyle değerlendirildi. Çalışmada yapılan taramalar sonucunda, Eskişehir halk kültüründe bazı bitkilerin hayvanlarda, aktinomikoz, coenurus cerebralis, ektima, eşin düşmemesi, göz hastalıkları (konjunktivit, katarakt), iç ve dış parazit enfeksiyonları, idrar tutukluğu, ishal, iştahsızlık, kabızlık, kızgınlık problemleri, kırık (boynuz, bacak), mastit, meme ödemi, prolapsus, sancı, sarılık, solunum sistemi hastalıkları, şap hastalığı, şişkinlik, yılan ve akrep sokması, yara (deri, ayak) ve zehirlenme tedavisinde kullanıldığı belirlenmiştir. Zeyrek, kayısı, fasulye, yulafın ishal tedavisinde; haşhaş, keten, çobançantası ve susamın kabızlıkta; kavun ve yulafın şap hastalığında, ısırganın meme ödeminde; civanperçemi ve pamuğun apsede; bohça otu, kudret narı, at kestanesi ve susamın sancıda; pinar, eğrelti otu ve çam sakızının iç parazit enfeksiyonlarının tedavisinde; asma yaprağının aktinomikozda, sarımsak, kına, elma ve üzümün delibaş hastalığında; düğünçiçeği ve ebegömecinin idrar tutukluğunda kullanımları saptanmıştır. Sonuç olarak Eskişehir halk kültüründe hayvan hastalıklarının tedavisinde faydalanılan tıbbi bitkilerin bir kısmının köklerinin eski uygarlıklara ve baytarnamelere kadar uzandığı; çalışma ile elde edilen sonuçların, genel olarak Anadolu’nun diğer bölgelerinde yürütülmüş veteriner hekimliği folkloru çalışmalarının sonuçları ile uyumlu olduğu, farklılıkların ise yörenin etnik yapısından kaynaklı olabileceği; yörede hayvan hastalıklarının tedavilerinde kullanılan bitkisel hammaddelerin ampirik ve modern tedavi yöntemleriyle benzer kullanımları olduğu ileri sürülebilir.This study aimed to determine the information on plants used in the treatment of animal diseases in Eskişehir folk culture. For this purpose, 95 source people were interviewed face to face in Eskişehir center and in settlements where animal husbandry is intensively carried out between February 2024 and August 2024 and the field study was completed. The data was evaluated with the content analysis method. As a result of the scans conducted in the study, it was determined that some plants in Eskişehir folk culture are used in animals, actinomycosis, coenurus cerebralis, ecthyma, mate failure, eye diseases (conjunctivitis, cataract), internal and external parasite infections, urinary retention, diarrhea, anorexia, constipation, heat problems, fractures (horn, leg), mastitis, breast edema, prolapse, pain, jaundice, respiratory system diseases, foot and mouth disease, bloating, snake and scorpion bites, wounds (skin, feet) and poisoning. Zeyrek, apricot, beans, oats in the treatment of diarrhea; poppy, flax, shepherd's purse and sesame are used for constipation; melon and oat for foot and mouth disease, nettle for breast edema; yarrow and cotton for abscess; bundle grass, pomegranate, horse chestnut and sesame for pain; spring, fern and pine gum for the treatment of internal parasite infections; vine leaves for actinomycosis, garlic, henna, apple and grape for madisin disease; buttercup and mallow for urinary retention. In conclusion, it can be argued that some of the medicinal plants used in the treatment of animal diseases in Eskişehir folk culture have roots dating back to ancient civilizations and veterinary treatises; that the results obtained from the study are generally consistent with the results of veterinary folklore studies conducted in other regions of Anatolia, and that the differences may be due to the ethnic structure of the region; and that the herbal raw materials used in the treatment of animal diseases in the region have similar uses with empirical and modern treatment methods.